Przestępstwo w kolorze błękitu
Ubiór mógł zdradzać polityczne sympatie. Opisując walki wokół Chuquisaki, dzisiejszego Sucre, w 1816 roku, Manuel José Cortés przedstawia miasto kontrolowane przez rojalistów, zagrożone przez oddziały Manuela Ascencia Padilli. Następnie przechodzi od żołnierzy do kobiecych strojów.1
“Se castigaba como un grave delito que las mujeres se peinasen con el jopo a la izquierda o llevasen vestido celeste.” Kobiety karano jak za poważne przestępstwo za zaczesywanie grzywki na lewo lub noszenie błękitnej sukienki.1
Cortés opublikował ten opis w 1861 roku, 45 lat po wydarzeniach. Na tej stronie nie podał źródła informacji o karze za ubiór. To przejmująca późniejsza relacja o represjach politycznych, a nie zachowany przepis regulujący strój. Nie wynika z niej, że sama Juana nosiła błękit.
Mundur w późniejszych relacjach
Szkarłatna tunika i złote szamerunki pojawiają się już w dziewiętnastowiecznej literaturze. W wydaniu swojej Historia de Belgrano z 1887 roku Bartolomé Mitre opisał Juanę w bitwie ubraną w “una túnica escarlata con franjas y alamares de oro”, szkarłatną tunikę ze złotymi pasami i szamerunkami, oraz nakrycie głowy ze srebrnymi ozdobami i białymi oraz błękitnymi piórami.3
To opis historyka piszącego dziesiątki lat po wojnie. Przypis odsyła do Velasca Flora po materiał biograficzny i wprost wskazuje go jako źródło dat urodzenia; nie wymienia wojennego świadka, który widział tunikę. Można przedstawić ją w sztuce, lecz te strony nie potwierdzają, że był to rzeczywisty mundur Juany.
W 1918 roku José Macedonio Urquidi powtórzył opis bogatego stroju, a opowieść o eskorcie złożonej z 25 kobiet opatrzył zastrzeżeniem “aunque no está probado”, choć nie zostało to udowodnione. Zastrzeżenie dotyczy tej konkretnej eskorty, nie samego faktu, że Juanie towarzyszyły kobiety.4
Gdzie jeszcze szukać
Najbardziej użyteczne ilustracje w tym zestawie powstały po walkach. Rycina w książce podróżniczej Edmonda Temple’a z 1830 roku pokazuje ludzi zgromadzonych na placu katedralnym w Potosí. Temple przypisuje rysunek miejscowemu samoukowi i objaśnia poszczególne postacie, w tym kobiety z miasta i wsi.5
Zapewniał, że “the costumes in every particular are perfectly correct”, czyli stroje są całkowicie poprawne w każdym szczególe. To zapewnienie podróżnika, nie niezależny dowód. Mimo to obraz wraz ze szczegółowym objaśnieniem pozwala porównywać ubrania znacznie dokładniej niż późniejszy bohaterski portret.5
Tablica d’Orbigny’ego na początku strony przedstawia, zgodnie z podpisem, ludność Keczua i Metysów z Chuquisaki i okolic. Jest cennym źródłem regionalnym, ale została wydana jeszcze później. Żadna z tych ilustracji nie jest portretem Juany ani przedstawieniem jej oddziału.7
Dama z Chuquisaki
Opis Chuquisaki z 1826 roku autorstwa Temple’a pokazuje kilka możliwych sposobów ubierania się kobiet. Moda paryska zaczynała się upowszechniać, a nowe fasony docierały przez Buenos Aires. Do kościoła i na procesje kobiety nadal zakładały, jak pisze, hiszpańską basquiñę. W innym miejscu wspomina “the silken basquiña y mantilla” na promenadzie: jedwabną spódnicę wierzchnią oraz okrycie głowy i ramion.5
Na rycinie z Potosí widać też kobietę w białej sukni z wysoką talią. Błędem byłoby uznać, że moda europejska nie docierała do regionu, albo traktować obserwacje Temple’a jak spis garderoby Juany. Basquiña i mantyla są możliwym wyborem przy rekonstrukcji; ich noszenie przez Juanę pozostaje przypuszczeniem.5
Tkanina miała również znaczenie społeczne. Historyczka Cecilia Moreyra przytacza zarządzenie z Córdoby zakazujące czarnym kobietom i kobietom o mieszanym pochodzeniu noszenia jedwabnych okryć, także jeśli były żonami Hiszpanów. To dowód na rasowe ograniczenia ubioru w Córdobie, nie na obowiązywanie takiego przepisu w Chuquisace.9
Konno
W Tariji w 1827 roku Temple chwalił umiejętności jeździeckie kobiet. Porównuje ich zwykły dosiad z dosiadem angielskich dam, ale opisuje małe siodło o kształcie zbliżonym do męskiego, bez podpierającego łęku. Przykrywał je barwny wełniany pellón. Podczas wyścigów, jak pisze, kobiety i mężczyźni jeździli na oklep.6
Na karnawale w Tucumán widział też kobiety jadące “in the Amazonian or Turkish seat”. W tym fragmencie nie wyjaśnia dokładniej pozycji jeźdźczyni. To obserwacje z różnych miejsc i okazji, nie zasada dzieląca wszystkie kobiety według klasy społecznej.5
Wykorzystane tu źródła nie rozstrzygają, jak Juana siedziała w siodle. Przedstawienie jej okrakiem podczas bitwy jest rekonstrukcją artystyczną, nie szczegółem potwierdzonym przez te fragmenty.
Szabla u pasa
Inna kobieta daje nam pewniejszą wskazówkę. Historyczka Esther Aillón Soria analizuje proces wszczęty w Tarapacá w 1816 roku przeciwko Gregorii Batallanos, zwanej la Goyta, towarzyszce przywódcy partyzanckiego Juliána de Peñarandy. Ich działalność obejmowała Carangas, Lípez i Tarapacá.10
Świadek opisał ją jako “vestida de hombre, y con sable a la cintura”, ubraną po męsku, z szablą u pasa. Inny mówił, że nazywano ją “Comandanta y Coronela”, dowódczynią i pułkowniczką. To oskarżenia z wrogiego jej postępowania sądowego, przytoczone przez Aillón, a nie neutralny opis stroju. Mimo to są konkretnym świadectwem z epoki dotyczącym jej ubioru.10
Towarzyszki Juany pojawiają się również w oficjalnym liście. Polecając ją 26 lipca 1816 roku, generał Belgrano wspomniał inne kobiety, które dzieliły “las mismas penalidades”, te same trudy, i “cuyos nombres ignoro”, których imion nie znał. Nie opisał ich ubioru.2
Batallanos jest punktem odniesienia dla przedstawień kobiet w męskiej odzieży. Jej przypadek nie dowodzi, co nosiły towarzyszki samej Juany.
Kobiety Keczua
W raporcie z 24 kwietnia 1816 roku Padilla pisze, że pozostawił Juanę w El Villar “con 30 fusileros y 200 naturales con toda arma”: z 30 strzelcami i 200 rdzennymi mieszkańcami z rozmaitą bronią. Fragment nie określa tych 200 osób jako kobiet ani nie podaje ich języka. Nie może służyć za wykaz walczących kobiet Keczua.2
W kwestii ubioru regionalnego więcej daje Temple. W drodze do Potosí opisywał rdzenne mieszkanki noszące spódnice i wielobarwne chusty na ramionach, spinane na piersi dużą srebrną szpilą zwaną topa. W objaśnieniu ryciny z Potosí wskazuje skórzane sandały kobiety wiejskiej i porównuje je ze zdobionymi butami mieszkanki miasta.5
Opracowanie Metropolitan Museum nazywa andyjskie okrycie ramion lliclla i omawia służące do jego spinania szpile. Opisuje też zmiany w sukniach owijanych wokół ciała i spódnicach wierzchnich w okresie kolonialnym. Ten szerszy kontekst pomaga odczytywać obrazy; nie daje jednego standardowego stroju każdej kobiety z okolic Chuquisaki w 1816 roku.8
Warto przyjrzeć się złożonej chuście na głowie, pasiastemu okryciu i okrągłemu kapeluszowi na tablicy d’Orbigny’ego. Te szczegóły wymagają badania z uwzględnieniem późniejszej daty ilustracji. Nie uzasadniają przenoszenia dzisiejszego świątecznego stroju z Tarabuco do wojny Juany.7
Cholas i Metyski
Temple używa słowa chola jako kategorii społecznej i pochodzeniowej. Jego opisy pokazują również różnice zamożności i okazji; nie wyczerpują tego, jak ludzie sami określali swoją tożsamość.5
Na karnawale w Potosí w 1827 roku opisał obszerną plisowaną spódnicę z dwunastu do czternastu jardów aksamitu lub atłasu, wstążki, chustę na ramionach i warkocze opadające na plecy. Niektóre kobiety nosiły czarny kapelusz z wąskim rondem, który porównał z kapeluszami Walijek. To strój świąteczny zaobserwowany w 1827 roku, nie mundur polowy z 1816 roku.6
Sama pollera nie była nowością. Moreyra wymienia ją wśród podstawowych części kobiecego stroju w Córdobie pod koniec XVIII wieku, przy czym tkanina i zdobienia zależały od środków właścicielki. To wcześniejszy materiał porównawczy z regionu, nie dowód, że każda pollera miała tak wystawną formę, jaką Temple zobaczył na karnawale.9
Jeden kapelusz można wykluczyć. Lock & Co. datuje pierwszy melonik na Londyn w 1849 roku. Pojawił się więc długo po kampaniach niepodległościowych Juany.13
SPRAWDŹ SWOJĄ SPOSTRZEGAWCZOŚĆ
Który element na pewno nie pasuje do 1816 roku?
Wybierz odpowiedź.
Suknie żałobne
Po śmierci Padilli we wrześniu 1816 roku Mitre opisuje Juanę uczestniczącą w naradzie wojennej “vestida de luto”, w żałobnym stroju. To również późniejsza relacja historyczna.3
Juana Manuela Gorriti pozostawiła bardziej osobiste wspomnienie. W książce Perfiles z 1892 roku wspomina spotkanie z Juaną w Salcie w 1822 roku, kiedy sama była małym dzieckiem: “con sus largos vestidos de luto y su semblante sereno y meditabundo”, w długich sukniach żałobnych, z twarzą spokojną i zamyśloną. Słowa te widnieją na stronie 8 pierwodruku. To wspomnienie opublikowane siedemdziesiąt lat po spotkaniu, nie notatka z 1822 roku.11
Długie stroje żałobne mają zatem mocniejsze oparcie w źródłach niż precyzyjna rekonstrukcja szkarłatnego munduru. Czerń jest rozsądną interpretacją wizualną; żaden z fragmentów nie określa włókna ani nie dowodzi, że od 1816 roku garderoba pozostawała niezmienna. Czarna wełniana suknia nadal byłaby wyborem artysty.
Kobiety w czerni na karcie Mercada datowanej na 14 stycznia 1859 roku w La Paz są znacznie późniejszym materiałem porównawczym. Ich ubiór nie pozwala ustalić, co Juana nosiła cztery dekady wcześniej.12
DLA TWÓRCÓW
Co pozwalają narysować źródła
- Basquiña i mantyla konkretnie dla Juany
- Dokładny sposób jej dosiadu
- Męska odzież jej towarzyszek
- Czarna wełna jako materiał jej stroju żałobnego
Perkin odkrył syntetyczną moweinę w 1856 roku. Wyklucza to ten barwnik w 1816 roku, nie wszelkie jaskrawe fiolety czy róże uzyskiwane z innych materiałów.14
Obraz z podanymi źródłami
Tworząc ilustrację dla Iron Cello, chcę wiedzieć, które szczegóły pochodzą z dokumentu, które z późniejszego obrazu, a które wybrałem sam. Luki są częścią badań. Nazwanie ich czyni ilustrację uczciwszą.
Jeśli znasz obraz lub dokument z Górnego Peru z lat 1809–1825, który pokazuje kobiecy ubiór, napisz na contact@ironcello.com.